«شاکردوست» و «جعفری» وحکایت مرده‌شوییِ در نمایش “گم و گور”!

Theater-qom-o-goor-004-graphicshop-ir

«شاکردوست» و «جعفری» وحکایت مرده‌شوییِ در نمایش “گم و گور”!

کمتر از آنها می‌دانیم. شاید هم نمی‌خواهیم بدانیم. حتی تصورش را هم نمی‌توانیم بکنیم که یک مرده شوی چگونه وارد این حرفه می‌شود و چگونه با آن کنار می‌آید؟ اما اگر این عدم تمایل ناخواسته را کنار بگذاریم، مرده‌شوی‌ها حرف‌های زیاد و داستان‌های فراوانی برای بازگو کردن دارند.

هفته‌نامه چلچراغ – الهه حاجی زاده و سید مهدی احمدپناه: کمتر از آنها می‌دانیم. شاید هم نمی‌خواهیم بدانیم. حتی تصورش را هم نمی‌توانیم بکنیم که یک مرده شوی چگونه وارد این حرفه می‌شود و چگونه با آن کنار می آید؟ اما اگر این عدم تمایل ناخواسته را کنار بگذاریم، مرده شوی‌ها حرف‌های زیاد و داستان‌های فراوانی برای بازگو کردن دارند. روایت‌هایی که عوامل نمایش «گم و گورها» با آن مواجه شدند و آنچه می‌خوانید، چکیده‌ای است از این رویارویی.

Theater-qom-o-goor-001-graphicshop-ir

به چه دلیل نوشتن در مورد مرگ برای شما جذابیت داشت؟

– امیر مهندسیان: مرگ شاید اولین چیزی باشد که به ذهن همه ما می‌رسد. من ابتدا فضایی را که قرار است نمایش در آن اتفاق بیفتد، برای خودم ترسیم می‌کنم. بعد شروع می‌کنم به تعریف کردن قصه. من مرگ را شوخی نمی‌گیرم. بعضی از افراد در شغل‌هایی هستند که آنقدر مسئولیت پذیری دارند که افراد دیگر شاید این گونه به آن شغل نگاه نمی‌کنند. این که من با مرگ طنازانه برخورد کرده‌ام، شاید نظرات مختلفی را ایجاد کند. انسان‌ها یا به مرگ خیلی فکر می‌کنند، یا از آن فرار می‌کنند. اصلی‌ترین چیز می‌تواند برای همه مسئله مرگ باشد. یکی از اقوام ما درگذشت و هنوز بعد از چندین ماه همه غصه می‌خورند، در حالی که فرزند همان شخص فوت شده صاحب بچه شده بود، ولی کسی شکرگزار طبیعت نبود که چنین اتفاق زیبایی در آن رخ داده. مرگ و تولد قانون طبیعت است و نمی‌توان از آن فرار کرد.

اولین مواجهه شما با این متن چگونه بود؟

– امیر جعفری: این موضوع بر می‌گردد به سه سال پیش و نمایشی به اسم «لیلی نام همه دختران من است» که کارگردانی آن را مهندسی انجام داده بود. موضوع اثر در مورد دفاع مقدس بود و خیلی برایم جالب شد وقتی دیدم جوانی که حتی در زمان جنگ به دنیا نیامده، این گونه زیبا به جنگ نگاه می‌کند. یکی دیگر از دلایل این بود که من اصولا کار با جوانان را دوست دارم. فکر می‌کنم خلاقیت زیادی دارند و از طرف دیگر حس می‌کنم این خمس کار من است و اگر همیشه فقط با حرفه‌ای ها کار کنم، پس چه کسی با آنها کار کند؟ فکر می‌کنم ما باید با آنها کار کنیم تا بازیگران دیگر هم جرأت کنند و با آنها همکاری کنند. نمایشنامه این اثر هم به این دلیل که در مورد مرگ و زندگی بود، برایم جذابیت داشت و مرگ و تولد هم که مسئله همیشگی من بوده، بیشتر برایم جذابیت پیدا کرد. حتی خودم بعد از نمایش تئاترش به او گفتم دوست دارم در کار بعدی تو بازی کنم و قرار بود این نمایش را سال پیش به صحنه ببریم که نشد، به این دلیل که من سر کار بودم.

تا به حال مرده‌ای از نزدیک دیده اید؟

– امیر مهندسیانخیلی زیاد. برای اجرای این نمایش با بسیاری از مرده‌شوی‌ها صحبت کردم. اصولا برای اجرای تئاترهایم در ذهنم تلاش می‌کنم فیلمنامه ببینم، یعنی چندین لوکیشن را تجسم کنم. در شهرستان‌های مختلف با مرده‌شوی ها ساعت‌ها صحبت می‌کردم و می‌دیدم که چگونه می‌اندیشند.

این مطلب را هم ببینید
«پروانه و یوغ»، پرده برمی‌داری از ذهنیات ونگوگ در یک نمایش فرمالیستی

شما مرگ را چگونه می‌بینید؟

– امیر جعفری: نمی‌دانم. فکر می‌کنم الان مرده‌ایم و بعد از مرگ تازه زندگی می‌کنیم.

Theater-qom-o-goor-002-graphicshop-ir

مرده‌شوی‌ها راحت در مورد کارشان صحبت می‌کنند؟

– امیر مهندسیان: اصولا این افراد خیلی اهل گفتگو با دیگران نیستند، اما اگر اعتماد کنند و سفره دل‌شان را باز کنند، چیزهای جالبی برای گفتن دارند. یک خانمی نزدیک کاشان بود که غسالخانه از محل زندگی‌اش فاصله داشت و شب‌هایی که سرد بود، یا کارشان زیاد بود، در محل کارشان می‌ماندند. در شهرستان‌ها این افراد را به مهمانی‌ها دعوت نمی‌کنند یا نوزاد را تا مدت‌ها به دست آنها نمی‌دهند و فکر می‌کنند شوم هستند و … او برای ما تعریف می‌کرد که روزی یکی از شیخ‌های روستاهای اطراف که زن صیغه‌ای داشته، تلفن می‌کند و از این خانم مرده‌شوی می‌خواهد زن صیغه‌اش را که فوت شده، بشوید و دفن کند و پول خوبی هم بگیرد. این خانم که با دخترخاله اش کتلت می‌خوردند و می‌خواستند چند ساعتی با هم بگویند و بخندند، بساط تفریح‌شان را جمع می‌کنند و به آن منطقه می‌روند و تا صبح زن صیغه‌ای شیخ را که فوت شده بود، می‌شویند و موهایش را می‌بافند و برایش لاک می‌زنند و …

این خانم تمام ماجراهای آن شب را خیلی راحت تعریف می‌کرد و کلی هم با او خندیدیم. این اتفاق در یک نگاه کاملا گروتسک به نظر می‌رسد. ابراهیم شریف زاده که موسیقی زیبای نوایی نوایی را که از موسیقی‌های ماندگار خراسانی است، خوانده، مرده‌شوی بوده است. او برای مرده‌ها می‌خوانده و خیلی افراد با این کار مخالفت می‌کردند و عده‌ای هم برعکس می‌خواستند که حتما استاد شریف زاده آنها را بشوید و تا صبح برای شان بخواند. او جایزه سال موسیقی خراسان را می‌برد ولی به او نمی‌دهند، به این دلیل که او یک مرده‌شوی بوده!

در این مدت که تحقیق می‌کردید، متوجه شدید که چرا عده‌ای می‌روند و مرده شوی می‌شوند؟

– امیر مهندسیان: در برخی موارد پدر یا مادر این افراد مرده شوی هستند و بچه‌های شان هم به سمت همین کار می‌روند. در روستاها دخترانی که زیبا باشند، از همان ابتدا روی شان اسم می گذارند، اما اگر به مرده‌شویی رو بیاورند، کسی سراغ شان نمی‌رود. مرده شستن کاری اعتیادآور است، یعنی کسی که زیاد مرده بشوید، به این کار عادت می کند. آنها نسبت به خیلی چیزها بی‌تفاوت می‌شوند و شاید ساده تر برخورد می‌کنند و در نهایت فکرشان این است که چرا فلانی این قدر برای ما ناز می‌کند؟! او که در نهایت زیر دست خودمان می‌آید!

تا به حال شسته شدن مرده را از نزدیک دیده‌اید؟

– امیر جعفری: بله، پدر خودم را دیدم. من بسیار ناراحت بودم، به این دلیل که آخرین باری بود که می‌توانستم پدرم را ببینم. ترس از مرگ به دلیل شیوه تربیتی ماست. مرگ همه جای دنیا تلخ است، ولی مرگ پایان هر چیزی نیست و قرار نیست تربیت شویم. اگر از بچگی ما را این گونه تربیت می‌کردند که مرگ اصلا چیز عجیبی نیست و حتی ممکن است شیرین هم باشد، دیگر نمی‌ترسیدیم. مولانا به زیباترین شکل ممکن می‌گوید که بمیرید قبل از این که بمیرید. تجربه مردن قبل از مرگ واقعی حتی خیلی هم جذاب است.

این مطلب را هم ببینید
حسن انصاریان و نمایش شاپرک خانوم

یک مرده‌شوی چه اشتباهی می‌تواند داشته باشد که در واقع اشتباه آخرش محسوب شود؟

– امیر جعفری: کوچک‌ترین اشتباهی می‌تواند کارش را خراب کند، مثلا بترسد. به جای یک بار سدر زدن دو بار به مرده سدر بزند. اگر شستشوی مرده از ترتیب درستش خارج شود، کارش خراب شده. به هر حال این کار قانون خودش را دارد.

اصلا به جزئیات کار مرده‌شوی‌ها دقت کرده‌اید؟

– امیر جعفری: به طور کلی دوست دارم خودم را در جای کاراکتر تصور کنم و لازم نیست در همان موقعیت قرار بگیرم. جزئیات را بررسی کردیم و قطعا به آن توجه داشتم.

در مورد انتخاب بازیگران‌تان توضیح دهید. فکر می‌کردید الناز شاکردوست بازی در این نمایش را بپذیرد؟

– امیر مهندسیان: من دنبال یک دختر زیبا بودم و وقتی متن را به الناز شاکردوست دادم، بازی در این نمایش را پذیرفت.

چرا زن و مرد نمایش زن و شوهر نیستند؟

– امیر مهندسیان: همه همین فکر را می‌کنند. در فیلم «خواب تلخ» هم همین اتفاق می‌افتد و زن و مرد فیلم در آخر وقتی که مرگ فرا می‌رسد، تصمیم می‌گیرند با هم ازدواج کنند. به این خاطر که تنها مردی که دختر کنارش بوده، این مرد است. فکر می‌کند هیچ کس جز او برایش وجود ندارد و مراد را این قدر دوست دارد.

شما شخصیتی را بازی می‌کنید که دعا می‌کند که آدم‌ها بمیرند.

– امیر جعفری: اصولا فلسفه‌ای است که در هر شری خیری نهفته است و هیچ دکتری نمی‌تواند دعا کند که یک بیمار بمیرد. هیچ کس نمی‌تواند دعا کند شیشه‌ها بشکند و … هر اتفاقی همین طور است. در هر شری خیری نهفته است. اما مسئله اینجاست که گاهی در برخی اتفاقات، شرها بیشتر از خیرها است. این نمایشنامه نشان دهنده این است که ممکن است همه از مرگ عزیزان‌شان ناراحت شوند، اما هستند افرادی که در این بین از این اتفاق خوشحال خواهند شد. یعنی آرزویش است که عده‌ای بمیرند.

فکر می‌کنید یک مرده شوی واقعا مرده‌ها را دوست دارد؟

– امیر جعفری: این افراد به تنهایی می‌رسند و فکر می‌کنند یک مرده بیشتر حرف آنها را می‌فهمد تا یک زنده. در بین دیالوگ‌ها هم می‌گوید بیرون از اینجا من کاری ندارم و اصلا برایم مهم نیست که در آنجا چه اتفاقی می‌افتد. در واقع به جایی می‌رسند که همه آمال و آرزوی‌شان این می‌شود که با مرده‌ها عشق بازی کنند. ما شاید فکر نمی‌کنیم کسی باشد که از آمدن یک مرده تا این حد کیف کند!

Theater-qom-o-goor-004-graphicshop-ir

به نظرتان وحشتناک نیست که یک نفر منتظر باشد که کس دیگری بمیرد؟

– امیر مهندسیان: وحشتناک که هست، ولی همیشه در میان عده‌ای این احساس وجود دارد. زمان تحریم داروها چقدر انسان به خاطر نبود دارو فوت شدند؟! برای کسی هم مهم نبود و خیلی ها دنبال پول بودند.

فکر می‌کنید مخاطب در مورد مرگ چه دریافتی از تئاتر شما خواهد داشت و دوست دارید چه چیزی با خود ببرد؟

این مطلب را هم ببینید
گفتگو با مهتاب كرامتی و خواهران قهرمان جهان!

– امیر مهندسیان: امید. من خیلی چیزها را دوست دارم درک کند و اول از همه امیدوار باشد و زندگی کند و بداند که مرگ همیشه در کنار اوست و زندگی آدم‌هایی را که این گونه عاشقانه مثل کاراکترهای نمایش زندگی می‌کنند، ببیند.

شخصیتی که بازی می‌کنید، به نظر می‌رسد آلزایمر دارد. آیا واقعا این طور است؟

– امیر جعفری: نه، فکر می‌کند که آلزایمر دارد. به این دلیل که دو سال است مرده نشسته، می‌ترسد یادش برود چگونه باید مرده بشوید. این یک توهم است که فکر می‌کند ممکن است همه چیز یادش برود. مثل بازیگری که سال‌ها روی صحنه تئاتر نرفته باشد و یکباره در سن 70 سالگی مجددا به صحنه برود و بترسد که آیا می‌تواند دیالوگ‌ها را حفظ کند یا نه!

– امیر مهندسیان: نه، آلزایمر ندارد و این کلمه هم از دهان پسری گفته می‌شود که هیچی نمی‌داند و فقط شنیده و یک جایی هم می‌گوید فوبیا مرض است. شخصیت اصلی فقط افسردگی گرفته، آن هم به خاطر نبودن روزی، که روزی او از طریق مرده‌ها به دست می‌آید.

Theater-qom-o-goor-005-graphicshop-ir

ایده تولد کودک از کجا آمد؟

– امیر مهندسیان: همه ما منتظر مرگ هستیم و کسی به تولد فکر نمی‌کند. ما باید منتظر تولدها باشیم و چراغانی کنیم، اما مدام برای رفتگان عزاداری می‌کنیم. مراسم عزاداری ما طولانی می‌شود. مثلا پدربزرگ مان را از دست می‌دهیم، هر چند که انسان خوب و عزیزی هم بوده، اما باید به زندگی فکر کرد. در بروشور هم به همین نکته اشاره کردم. دوست دارم امید همیشه وجود داشته باشد.

فکر می‌کنید شخصیت مرده شویی که بازی می‌کنید، واقعا کارش را درست انجام نمی‌داده یا اینها همه حرف مردم است؟

– امیر جعفری: یکی از حرف‌های اصلی نمایشنامه همین حرف مردم است. یعنی حرف مردم باعث می‌شود که ما ندیده و نشنیده یک چیزی را به هم بگوییم و اشاعه خرافات یا شایعه بدهیم. مثل بچگی‌های‌مان که اگر مرگ را به شکل دیگری به ما معرفی کرده بودند، شاید نگاه مان فرق می‌کرد. به خودش می‌گوید من مگر چه کار کرده‌ام؟ من فقط مرده می‌شویم. به همین دلیل می‌گویند به هر چیزی اعتماد نکنید و شایعات را نپذیرید.

– امیر مهندسیان: بله، حرف مردم واقعا در زندگی‌های مان معضل شده است و آن قدر نقش دارد که می‌تواند یک مرده‌شوی را از نان خوردن بیندازد.

چندتا تئاتر دیده اید که در مورد مرده‌شوی باشد؟

– امیر جعفری: یکی از اینها را همسر خودم بازی می‌کرد به اسم «زمزمه مردگان». فکر می کنم در سال 80 اجرا شد و سیامک احصایی آن را اجرا کرد و ریما رامین فرد نقش مرده شوی را بازی می‌کرد. خیلی کم چنین تئاترهایی دیده‌ام.

فکر می‌کنید در تئاتر صحبت از مرگ که می‌شود چه اتفاقی می‌افتد؟

– امیر جعفری: مرگ یک واقعیت است و باید آن را پذیرفت. از بچگی نگذاشتند که ما بفهمیم مرگ و از دست دادن وجود دارد. فکر می‌کنم حتی مرده‌شوی بودن خیلی جذاب است و حتی در نمایش هم این را بیان می‌کند و می‌گوید که اتفاقاً اینجا تنها جایی است که راحت می‌خوابم.

Theater-qom-o-goor-003-graphicshop-ir

شما نیز نظراتتان را در خصوص این مطلب با ما به اشتراک بگذارید.

منبع: برترینها

این مطلب را به اشتراک بگذارید!

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دسته بندی مقالات

دعوت به همکاری

مجله آرت پیکو (کتاب هنر و فناوری) از تمامی علاقه‌مندان و صاحبان قلم برای ارسال مطالب مفید و مرتبط دعوت به همکاری می‌نماید تا مقالات را با نام ایشان منتشر سازد. ما تمامی افراد جامعه به خصوص هنرمندان، دانشمندان، دانشجویان و دانش‌آموزان را صاحبان این رسانه می‌دانیم.